Sài Gòn hầu như không có phố, Sài Gòn chỉ có đường. Những con đường như những dòng sông không ngưng nghỉ, đón nắng ban mai và nhộn nhịp dưới ánh đèn đêm của đô thị phồn hoa. Những con đường nối nhịp bờ vui và chuyên chở tất thảy những phận người, bình thản và bao dung, rộn ràng và lặng lẽ.

Tôi thích ngắm những con đường dưới mưa, những bong bóng nước đuổi nhau trên hè. Rồi những trưa nắng, từng tán lá cây dịu nhẹ như vỗ về sau từng bước mưu sinh vội vã giữa dòng đời. Từng phận người trôi trên dòng đời hối hả ngược xuôi, ngày nào đó ghé tạm bến trần gian, vài chục năm hay trăm năm hữu hạn, rồi lại theo gió phiêu du về cõi nào đó xa xăm.

Sài Gòn có nhiều con đường chạy ven sông, kênh, rạch, những con đường dẫn lối kề bên tiếng rì rầm của từng con nước kể chuyện từ nghìn xưa. Gọi một ly cà phê vỉa hè buổi sáng hay dừng lại một nhịp giữa ồn ào của cuộc mưu sinh, ngồi nghe dòng kênh kể chuyện từ trăm năm xưa cha ông đi mở cõi, dựng lên những giồng, những bến, những bưng biền, bãi trước cồn sau ngút mắt. Rồi những câu hò, câu vọng cổ theo gánh hát, đờn ca tài tử, khi vang lên khắp nẻo, khi lẻ loi giữa bưng biền, cù lao, cồn trước, cồn sau, là dấu mốc văn hóa mở ra bờ cõi.

Ngày nào đó, anh sẽ đi cùng em trên đường Bến Bình Đông và Võ Văn Kiệt, hai con đường song song đôi bờ kênh Tàu Hủ, để nói cùng em về một Sài Gòn xưa trên bến dưới thuyền, bán buôn tấp nập, thuở sông cũng là đường, dẫn lối cho giao thương cây trái miệt vườn, rồi hàng hóa từ thành đô lại xuôi về các miệt vườn chín nhánh Cửu Long Giang. Và Sài Gòn nay với đại lộ Võ Văn Kiệt, các tòa nhà chọc trời, hầm vượt sông Sài Gòn, Metro Bến Thành – Suối Tiên, con người đã chinh phục cả chiều cao và chiều sâu, trên trời và dưới lòng sông, lòng đất, tạo nên một Sài Gòn đô hội, phồn hoa, người xe ngược xuôi tấp nập trên những con đường ngày đêm không nghỉ.

Vài trăm năm trước, người Sài Gòn nói riêng, người đất phương Nam nói chung chủ yếu đi lại bằng ghe thuyền. Mấy tuyến đường lớn hiện nay ở Sài Gòn như Nguyễn Huệ, Lê Lợi, Hàm Nghi, Hải Thượng Lãn Ông... vốn là những kênh rạch. Cùng với việc mở mang bờ cõi phương Nam của cha ông và vai trò của người Pháp ở Đông Dương, những kênh rạch tạo thành hệ thống giao thương quan trọng được mở mang thêm, rồi tang thương bãi bể nương dâu, chúng lại chuyển thành đường khi phương tiện giao thông trên bộ tỏ ra ưu thế hơn theo chiều dài lịch sử.

Ví dụ, trong giai đoạn thuộc địa Nam Kỳ, trung tá Coffyn, người Pháp đóng vai trò quan trọng trong quy hoạch Sài Gòn, đã cho đào con kênh mang tên ông, nối kênh Chợ Vải với rạch Cầu Sấu và rạch Cây Cám. Hai bên bờ kênh có lối đi gọi là đường Bonard. Đến năm 1892, nó cũng bị lấp cùng với hàng loạt kênh rạch nhỏ khác. Kênh Coffyn trở thành đường Bonard, nay là đường Lê Lợi. Đây là con đường được coi là trung tâm thương mại của Sài Gòn xưa nay. Ngoài ra, nhiều tuyến kênh rạch xa xưa đã trở thành những con đường quen thuộc của Sài Gòn hôm nay, như rạch Ông Lãnh thành đường Nguyễn Thái Học, rạch Cầu Kho thành đường Hồ Hảo Hớn... Những con đường và kênh rạch quấn quýt, ôm lấy nhau nghĩa tình suốt chiều dài lịch sử Sài Gòn như vậy.

Tên đường ở Sài Gòn cũng như gửi gắm biết bao nhiêu thương mến và nghĩa tình xứ sở phương Nam, nơi có câu vọng cổ cất lên giữa sông nước miệt vườn, nơi có những con người hào sảng, trượng nghĩa, vẹn tình đùm bọc nhau từ thuở khai phá phương Nam đầy gian nan, thử thách. Đường Kênh Nước Đen, đường Cống Lở, cầu Ông Buông, Ngã Năm Chuồng Chó, đường Xóm Củi, Xóm Chiếu, Xóm Chỉ, Xóm Cải, Xóm Lò Lu, Xóm Lò Gốm, đường Bà Ký, Bà Hạt, Bà Lài, Bà Hom... những tên đường nghe thôi đã thấy thân thương, bình dị, dân dã lạ lùng.

Tên đường ở Sài Gòn là vậy. Những cao ốc, đại lộ, quảng trường mọc lên từ kênh rạch, đầm lầy, cù lao, cồn bãi mà cái chất Nam Bộ hào sảng, trọng nghĩa tình vẫn như cù lao, như giồng ưỡn ngực đón gió, đón sóng từ chín dòng Cửu Long Giang. Phù sa sông nước, những miệt vườn cây trái đã bồi đắp cho văn hóa xứ này bám rễ vào lịch sử, văn chương, thi ca, âm nhạc và hồn người suốt mấy trăm năm.

Khu vực trung tâm của Sài Gòn là những con đường hai bên rợp bóng cây. Hàng cây dầu đứng thẳng tắp, sừng sững bên đường Trương Định, chia công viên Tao Đàn thành hai khoảng không gian tràn ngập sắc xanh. Đường Nguyễn Bỉnh Khiêm nổi bật với hàng cây sọ khỉ cao lớn vươn lên nền trời xanh như tính cách hào sảng, khảng khái và khí chất trượng nghĩa, thẳng thắn của con người Sài Gòn nói riêng, người Nam Bộ nói chung.

Không chỉ có những hàng cây cổ thụ, đường Sài Gòn còn có những loài hoa trang điểm phố phường. Tháng Ba, Hà Nội có hoa ban trắng trời thương nhớ thì Sài Gòn cũng có hoa kèn hồng mộng mơ, nở rực rỡ trên đường Điện Biên Phủ, đường Hàm Nghi, đại lộ Võ Văn Kiệt (đoạn gần hầm vượt sông Sài Gòn), khu công viên Sài Gòn Wonderland (gần đại lộ Nguyễn Văn Linh). Có những con đường ở Sài Gòn không trồng nhiều hoa nhưng lại nổi tiếng bởi mang tên những loài hoa, như 13 con đường thuộc khu vực quận Phú Nhuận trước đây được đặt tên là: Hoa Lan, Hoa Sứ, Hoa Phượng, Hoa Cau, Hoa Cúc, Hoa Huệ, Hoa Đào, Hoa Mai, Hoa Lài, Hoa Sữa, Hoa Thị, Hoa Giấy, Hoa Trà.

Những con đường Sài Gòn đã chuyên chở nắng mưa, trải dài qua mấy trăm năm, là nhân chứng cho biết bao thăng trầm lịch sử, những thân phận con người. Những con đường rì rầm kể chuyện, câu chuyện của yêu thương, sẻ chia, của khát vọng lớn lao hay những điều giản dị, của hôm qua và cả mai sau.