Trong cái nhập nhoạng mờ tỏ của hoàng hôn, Mế thong dong gót bước, bóng nhòa theo bầy trâu no cỏ lặc lè như những trái sim chín mọng. Theo nhịp bước khoan thai, tiếng chuôi dao va vào chiếc ớp nứa bên hông tấu lên một khúc lách cách rất đỗi êm tai. Chiều nào mây xuống gác bếp, tôi cũng ngóng Mế như trẻ con ngóng quà phiên chợ, háo hức đỡ lấy chiếc ớp ăm ắp vị ngái nồng. Tự thuở nào chẳng rõ, những mầm non hoang dại ấy đã tựa như thứ ân tình rêu phong, thứ sính lễ ngọt ngào núi nương rưng rưng dành tặng những đứa con sinh ra từ đá.

Tháng Hai, tiếng chim “bắt cô trói cột” thong thả rớt xuống vách núi, nhả vào thinh không thứ âm ba nấn ná gọi mùa. Đất trời cựa mình ấm lại. Sương giăng tơ lãng đãng vờn ngọn lèn trước hiên. Phải chờ đến khi những hạt mưa bụi mỏng mảnh vương mắc như tơ trên cành lá, những mầm hoang ngậm đủ sương đêm mát dịu mới chịu trở mình tách vỏ.

Từ những nách lá, búp non mỡ màng khe khẽ vươn lên, xòe mảng xanh đón giọt nắng trong. Lưng chừng vách đứng, vươn lên giữa muôn trùng đá tai mèo buốt nhọn, những khóm rau sắng vặn rễ ngoằn ngoèo ghim chặt vào vách xám, nghiêng mình xõa tán xanh đợi chờ bàn tay săn chắc của những chàng trai bản. Nhìn cành sắng đậm màu, thuôn láng, mắt chưa kịp no mà vị giác đã thèm thuồng.

Chẳng phải sơn hào hải vị cầu kỳ, thứ quà thanh khiết tinh khôi ấy bồi bổ can cốt cho người già, nuôi phổng phao con trẻ. Rước thứ lộc rừng ấy về, ta chỉ cần một nồi nước sôi, buông vài hạt muối trắng, vặn tay vò nát nắm lá thả vào là vớt được một bát canh thanh ngọt dịu dàng, húp một ngụm mà trôi cả mây ngàn gió núi.

Sắng ngọt ngào bao nhiêu thì măng đắng lại cứa vào nỗi nhớ khôn nguôi bấy nhiêu mỗi độ xuân thì. Lần nào xuống núi, tay cha cũng vấn vương dăm ba mụn măng búng ra sữa, trắng lốp lẳn bằng cổ tay. Cha kỳ công bới những mầm non còn ủ kín trong lòng đất Mẹ, bởi phần gốc ấy mới thâu nạp trọn vẹn cái giòn sần sật, cái ngọt êm ái.

Luộc ghém cùng diếp cá hay xào tỏi đập dập đều bắt miệng, nhưng cha lại say đắm cái thú vùi măng nguyên vỏ vào lớp tro nóng nồng đượm. Từ bến than hồng hôi hổi, mụn măng lấm lem được tước lớp vỏ xám, bẻ vội chấm cùng muối ớt cắn ngập chân răng. Cái giòn rụm quyện trong vị đắng nghét vỡ tan ra thanh mát. Tháng Ba vơi đầy, những đứa con của đại ngàn nếu chưa kịp nếm vài mụn măng đắng, y như rằng tâm can cứ bồn chồn, thiêu thiếu, nhơ nhớ không yên.

Khi nắng hạ bớt phần chói chang, những cơn mưa rào ào ạt dội xuống, gột sạch trơn muộn phiền ngột ngạt. Đất trời sũng nước ăm ắp. Vạn vật xanh um mơn mởn. Vô vàn thức rau hoang dại cứ thế mà rậm rạp đâm chồi. Mộc nhĩ, ơi ới, nấm gan bò... bám vạt nương, đu kín cành mục, chui rúc chen vai dưới vòm cây già cỗi.

Ngày ấy, chỉ việc đeo hông chiếc ớp nhỏ hay khoác lên vai chiếc đãy gai, tong tả lội quanh chân núi mướt mát theo Mế, ta sẽ thu về cả một trời tinh túy hoang vu. Này là nấm gan bò nâu sậm mà ruột trắng muốt to bằng vốc tay; nọ là mấy tai mộc nhĩ quăn queo cong cớn như chiếc lá phai; một nhúm ơi ới tròn xoe màu cúc áo bạc; vài ba ngọn bò khai vươn chiếc tay mảnh như râu mèo ngái ngủ...

Chạng vạng ùa về, lọn khói xám mỏng mảnh vương vít trên mái bếp nhà sàn, mang theo hương ngọt lịm của mớ rau đang độ chín tới. Mế ngồi xoay xoay gói rau tươm nhựa bên bếp lửa hồng. Bóng người đổ dài vệt hắt hiu trên vách liếp chập chờn. Mùi rau tươi quấn lấp mùi lá chuối hong lửa ấm, thơm lựng một góc rừng, làm cái bụng xẹp lép của đám trẻ con sôi lên sùng sục. Thứ rau nướng đạm bạc ấy, ăn một lần mà hấp dẫn lấp đầy cả một bầu trời thương nhớ.

Trải dọc triền đồi dưới chân núi hoang là bãi chăn thả của làng. Giữa miên man cỏ xước, cỏ tre vấn vít bện đan như mắc võng, đám cây bụi lúp xúp vươn lên giữ lấy lãnh địa của riêng mình. Rau beo quấn riết khóm xương cá, buông mình lơi lả đánh đu trên cành cổ thụ, điểm xuyết đôi nụ hoa trắng muốt thả hương dìu dịu loãng vào không gian. Men theo lạch nước êm êm róc rách nắn nót qua muôn ngàn ụ đá trơn nhẵn, mụn éo mọng nước nhô lên như mời gọi cợt trêu.

Kìa búp đốm đắng như nõn chè xanh bừng nảy trên cành xám mốc sù sì. Lần theo đường mòn, đám rau mè cựa quậy xòe nhánh như bàn tay quấn lấy chân người lữ khách. Đám mục đồng chúng tôi, sau cữ nô đùa tắm suối vẫy vùng thỏa thuê, lại tản mát lần dọc vòm bụi hái mớ lá hoang về làm món rau đồ. Trong lốc cốc mõ trâu, trong ríu ran tiếng cười trong vắt khỏa lấp sườn đồi là nhịp bước ton ton của đám trẻ. Đứa nào đứa nấy, bên hông trĩu trịt những chiếc ớp lặc lè cơ man là lá non xanh mơn mởn.

Hơn cả một thức ăn đưa cơm giản dị, rau hoang là linh dược tự nhiên, là sự ân sủng diệu kỳ mà đại ngàn bao dung trút xuống kiếp người. Bao bận anh em tôi nung hầm hập sốt, dở dở ươm ươm bởi gió dầm nắng quái, Mế lại tất tả tạt ra bìa rừng vơ vội nắm ngải đắng, mớ lá đài bi đem sao sém với cám gạo.

Nắm lá ấm sực tỏa mùi thơm dịu êm của cám rang, quyện lấy mồ hôi mặn mòi của đấng sinh thành, phút chốc tựa liều tiên dược đánh bạt mọi mệt nhọc ốm đau cho bầy con thơ dại. Những ngày mải mê nghịch ngợm trèo leo, đá tai mèo hay gốc nứa vát nhọn lẹm vào da túa máu, chúng tôi chỉ cần bứt túm bông hôi, nhổ vội gốc cu li bỏ vào miệng nhá nát, rịt vội vào vết thương là êm ru cầm máu.

Có thể với ai đó, rau rừng chỉ là thức quà đổi vị. Nhưng với mảnh đất quê tôi, thứ lá hoang ấy bám rễ vào máu thịt, là người bạn đồng hành thầm lặng bao bọc mỗi dặm bước của những mảnh đời lớn lên bên núi.